Procederen zonder advocaat: wanneer kan dat wel en wanneer niet?

20.11.2026

Heeft u een dagvaarding ontvangen? Of wilt u een verzoekschrift bij de rechtbank indienen?
Dan rijst al snel de vraag: kunt u zelf procederen, of moet u daarvoor een advocaat inschakelen?

In veel civiele procedures geldt verplichte procesvertegenwoordiging. Dat betekent dat u niet zelfstandig proceshandelingen in de procedure mag verrichten, maar dat een advocaat dit namens u moet doen. Wie dit over het hoofd ziet, kan voor onaangename verrassingen komen te staan.

Maar wanneer is een advocaat precies verplicht? En nog belangrijker: wat gebeurt er als een proceshandeling wordt verricht zonder advocaat, terwijl procesvertegenwoordiging wel verplicht is?

.

Waarom bestaat verplichte procesvertegenwoordiging?
Het beginsel van de verplichte procesvertegenwoordiging heeft als doel de rechter in staat te stellen zijn taak op een goede manier uit te oefenen. Dit door te verzekeren dat de zaak wordt behandeld door gekwalificeerde raadsleden, die in staat zijn een duidelijke en juridisch relevante uiteenzetting te geven van het standpunt van de procespartij voor wie zij optreden.

Dagvaardingsprocedures: wanneer is een advocaat verplicht?
Voor dagvaardingsprocedures is het uitgangspunt neergelegd in artikel 79 Rv dat in lid 1 bepaalt dat partijen in zaken voor de kantonrechter in persoon kunnen procederen. Kantonzaken zijn bijvoorbeeld bepaalde type zaken zoals de arbeids- en huurzaken en de zaken, ongeacht de hoogte van de vordering en de zaken met vorderingen tot maximaal € 25.000,–.
In deze zaken mag dus in persoon worden geprocedeerd en is een advocaat niet verplicht.

Artikel 79 lid 2 Rv bepaalt dat in alle overige (niet kanton) dagvaardingszaken partijen niet in persoon kunnen procederen, maar slechts bij advocaat. Dat betekent dat in deze zaken de advocaat zich in de procedure moet stellen, de advocaat de processtukken moet indienen en de advocaat bij de mondelinge behandeling aanwezig moet zijn.

Kort geding: wanneer is een advocaat verplicht?
Een kort geding wordt ook met een (kort geding) dagvaarding gestart. Bij een procedure in kort geding is de regel net iets anders als die hiervoor genoemd. Gaat het om een kort geding bij de kantonrechter? Dan is een advocaat niet verplicht. Gaat het echter om een kort geding niet bij de kantonrechter, dan is een advocaat voor de eiser wel verplicht maar voor de gedaagde die enkel verweer voert tegen de vorderingen van eiser niet.

Uit de kort geding uitspraak van de Rechtbank Midden-Nederland (ECLI:NL:RBMNE:2026:136) van begin dit jaar, 21 januari 2026, blijkt dat niet iedere eiser zich aan deze regel van de verplichte procesvertegenwoordiging houdt. De eiser was zonder de advocaat bij de mondelinge behandeling verschenen. De voorzieningenrechter overwoog dat de verplichte procesvertegenwoordiging onverkort geldt bij de mondelinge behandeling. De wet noch het procesreglement bepaalt echter het processuele gevolg van het niet aan deze verplichting voldoen. De voorzieningenrechter maakte een belangenafweging. In de eerste plaats om te bepalen of het gebrek alsnog hersteld moest worden. Dat was niet het geval omdat de spoed van de kort geding procedure hieraan in de weg stond. In de tweede plaats werd de belangenafweging gemaakt voor het bepalen van het gevolg van dit gebrek.

De voorzieningenrechter oordeelde dat door de voorbereiding die al door de advocaat had plaatsgevonden er weinig aan het verder inhoudelijk van de zaak behandelen in de weg stond. Om die reden werd de zaak tijdens de mondelinge behandeling inhoudelijk verder behandeld.

Verzoekschriftprocedures: wanneer is een advocaat verplicht?
Bij zaken die met een verzoekschrift starten, zijn de procesrechtelijke regels ook weer net iets anders.
Voor de verzoekschriftprocedures bepaalt artikel 278 lid 3 Rv dat een verzoekschrift moet worden ondertekend door de advocaat, tenzij indiening daarvan bij de kantonrechter plaatsvindt of indien een bijzondere wettelijke bepaling bepaalt dat dit niet door de advocaat hoeft te worden ingediend.

Voor de vertegenwoordiging bij de mondelinge behandeling geldt een andere regel dan die in de dagvaardingszaken. Daar hoeft de advocaat op grond van artikel 279 lid 3 Rv namelijk niet bij aanwezig te zijn. Of de advocaat wel/niet bij de mondelinge behandeling aanwezig dient te zijn is aldus een afweging.

Wat gebeurt er als u zonder advocaat procedeert terwijl verplichte procesvertegenwoordiging geldt?
Dat is de juridisch interessante vraag. Uit de kort geding uitspraak hiervoor blijkt dat de mondelinge behandeling in dat geval wel voortgang kon vinden en er ook aan de verdere inhoudelijke behandeling door de voorzieningenrechter werd toegekomen. Deze lijn zal echter niet altijd opgaan.

Ook zal er namelijk beoordeeld moeten worden of er door dit gebrek fatale termijnen waarvoor de advocaat zich moet stellen en/of het processtuk moet indienen verstrijken. Als dat niet tijdig gebeurt, dan kan de rechtbank tot niet-ontvankelijkheid beslissen en wordt u door de rechtbank niet in de procedure ontvangen of wordt een processtuk als niet ingediend beschouwd. Daarmee is de vraag of de advocaat verplicht is niet enkel een formeel procesrechtelijk punt, maar kan dit voor u ook fatale gevolgen hebben.

Heeft u vragen over de gevolgen voor u in een specifieke situatie in eerste aanleg of in hoger beroep dan kunt u contact opnemen met Ramona Brouwers, werkzaam bij kantoor Maastricht en Heerlen.

Nieuws Overzicht